Öyküde Tek Etki İlkesi: Poe'dan Bugüne Kısa Anlatının Yasası

1842'de Edgar Allan Poe, Nathaniel Hawthorne'un öykülerini değerlendirirken kısa anlatının ilk büyük kuramını ortaya attı: iyi bir öykü, tek bir etki (single effect) yaratmak üzere tasarlanır ve içindeki her cümle bu etkiye hizmet eder.

Ekonomi, öykünün doğasıdır

Roman size oda oda gezilecek bir ev sunar; öykü ise aralık bir kapıdan görünen tek bir oda sunar. O odada gereksiz tek bir eşya bile duramaz.

Çehov'un ünlü tüfeği tam da budur: birinci sahnede duvarda asılı duran tüfek, üçüncü sahnede patlamalıdır. Patlamayacaksa duvardan indirilmelidir.

Tek etki, tek duygu demek değildir

İlkeyi dar anlamak da mümkün. Tek etki, öykünün okurda bıraktığı bütünlüklü izdir; bu iz pekâlâ karmaşık olabilir. Sait Faik'in 'Hişt, Hişt!' öyküsü ne hüzünlü ne neşelidir; ikisinin arasında, adına ancak 'yaşama sevinci' diyebileceğimiz bir yerde durur. Ama etki bütündür: öykü biter ve sizde tek parça bir duygu kalır.

Bugün ne işimize yarar?

Öykünüzü bitirdiğinizde kendinize tek soru sorun: bu metin okurda ne bırakıyor? Cevabınız iki cümleden uzunsa, öykü büyük ihtimalle henüz odağını bulmamıştır.

Kesmek acı verir; ama öyküde her fazlalık, asıl etkiden çalınmış dikkattir.